Παρασκευή, 25 Ιανουαρίου 2013

ΣΙΝΤΕΡΟΣΠΗΛΙΑ



                           Σ Ι Ν Τ Ε Ρ Ο Σ Π Η Λ Ι Α
                                      Του ΔΑΚΑΝΑΛΗ  Μανόλη πρώην Αγρονόμου
         Στα  Σιντερόσπηλια δεν υπάρχουν ονόματα και πλάκες νεκρών, oύτε καντήλια  ανάβουν. Εδώ  υπάρχει το αίνιγμα, οι φήμες, ο τρόμος  και το μυστήριο.
         Τα Σιντερόσπηλια  κατά τους ειδικούς πρέπει να ήταν ένα φυσικό σπήλαιο σε ασβεστολιθικό βράχο, στη ρίζα ενός λόφου, που διαμορφώθηκε τεχνητά σε αίθουσες πιθανώς τη Ρωμαϊκή εποχή. Απέχει περίπου ένα χιλιόμετρο από  το χωριό Ρουφά του Δήμου Φαιστού. Ο ονομάζεται δε από τους ντόπιους «Σιντερόσπηλια».
         Την εποχή που κατασκευάστηκαν τα Σιντερόσπηλια σύμφωνα με εκτιμήσεις των ειδικών, άκμαζε η αρχαία Γόρτυνα που απέχει από εκεί λίγα χιλιόμετρα και ήταν μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ανατολικά όχι πάνω από δύο χιλιόμετρα σε ευθεία γραμμή, βρίσκεται η Λαβύρινθος της Μεσαράς, το μεγαλύτερο ίσως τεχνικό υπόσκαφο έργο που έχει γίνει ποτέ στην Κρήτη. Η  ύπαρξη της Λαβυρίνθου για την Κρήτη φαίνεται από την Ελληνική Μυθολογία. Οι μύθοι του Μινώταυρου, του Θησέα και της Αριάδνης, καθώς του Δαιδάλου και Ικάρου είναι στενά συνδεδεμένοι με κάποιο λαβύρινθο στην Κρήτη.
         Τα Σιντερόσπηλια Είναι κατά τους ειδικούς ένα εντυπωσιακό ταφικό σύμπλεγμα και αποτελούνται από τρεις συνεχόμενες αίθουσες, που επικοινωνούν μεταξύ τους με δυο σμιλευμένους μικρούς διαδρόμους.
      Η πρώτη αίθουσα ήταν προθάλαμος του συμπλέγματος, στο μέσο της  αίθουσας υπάρχει μια υποστηλωματική κολώνα ημικατεστραμένη, που στήριζε την στέγη. Ο θάλαμος αυτός του συγκροτήματος αερίζεται από ένα  φωταγωγό λαξευμένο  στην οροφή. Επίσης στους  τρεις πλαϊνούς τοίχους υπάρχει πέτρινη πεζούλα σχήματος «Π».
      Η δεύτερη αίθουσα είναι μεγαλύτερη από την πρώτη πάνω από 60 τ.μ. και έχει κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να δέχεται πολλές ταφές. Κατά μήκος των τοιχωμάτων έχουν δημιουργηθεί αρκετές ταφικές θήκες για την απόθεση των νεκρών.
       Στα έγκατα του συγκροτήματος είναι η τρίτη αίθουσα διαστάσεων περίπου 50 τ.μ. σε σχήμα τετραγώνου και μοιάζει με χριστιανικό ναό. Το κύριο χαρακτηριστικό είναι ο διαχωριστικός τοίχος που μοιάζει με τέμπλο εκκλησιών. ΄Εχει μια πόρτα και τρία παράθυρα. Ο επισκέπτης αισθάνεται ότι βρίσκεται σε πανάρχαιο χριστιανικό ναό.  Εδώ μπορεί να λάτρευαν στην αρχαιότητα τους αρχαίους θεούς. Και στις τρεις αίθουσες φαίνονται στους τοίχους τα σημάδια από τις σμιλεύσεις του παρελθόντος.
      Ρωμαϊκούς τάφους κατά τους ειδικούς της ίδιας εποχής με παρόμοια χαρακτηριστικά συναντάμε στη νεκρόπολη της αρχαίας Λάππας (Αργυρούπολη), οι τάφοι  στον ΄Αγιο Θωμά, Μάταλα κ.λπ.
      Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση  από όσα έχουν ακούσει οι κάτοικοι του Ρουφά από τους παλαιότερους, υπάρχουν διάφορες εκδοχές σχετικά με το σπήλαιο. Μια εκδοχή είναι, ότι εκεί υπήρχαν σιδηρουργοί, χαρκιάδες και γιαυτό πήραν το όνομα « Σιντερόσπηλια». Άλλη εκδοχή είναι, ότι υπήρχε εκεί εκκλησία. Για τους περισσότερους παλιούς που πίστευαν σε δοξασίες, τα Σιντερόσπηλια ήταν ένας χώρος τρόμου. Έτσι απέφευγαν να τον επισκέπτονται κατά τη διάρκεια της νύχτας. Μερικοί από όσους πέρασαν από εκεί νύχτα άκουσαν φοβερές κραυγές και χτύπους εργαλείων στα αμόνια.
      Οι γυναίκες των γειτονικών χωριών επισκέπτονται το χώρο να προσευχηθούν και να θυμιάσουν. Ιδίως  στις 3 Νοεμβρίου  που γιορτάζει ο γειτονικός βυζαντινός ναός του Αϊ Γιώργη του μεθυστή.
       Η νότια εξωτερική πλευρά του σπηλαίου είναι σήμερα κτισμένη  κατά το μεγαλύτερο μέρος με ξερολιθιά. Δεν γνωρίζουμε όμως αν ήταν έτσι στην αρχαιότητα. Παλιά είχε χρησιμοποιηθεί κατά καιρούς ως μάντρα αιγοπροβάτων.- 
Πηγές: ΚΡΗΤΙΚΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ τεύχος 24 Δεκέμβριος 2007 σελίδες 44-61.
Φωτογραφίες: Δακανάλης Μανόλης του Μιχαήλ.
                                            Μοίρες   22 Ιανουαρίου  2013.
              
Πρώτη  αίθουσα


Δεύρη αίθουσα με η κατεστραμμένη κολώνα

Δεύτερη αίθουσα

Πόρτα για την τρίτη αίθουσα

Τα Σιντερόσπηλια

Ταφικό συμπλεγμα

Είσοδος για την τρίτη αίθουσα

Σμυλευμένος βράχος

Τέμπλο

Τέμπλο


Από τη δεύτερη αίθουσα

Δευτέρα, 21 Ιανουαρίου 2013

ΚΟΥΛΕΔΕΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ



                                           K Ο Υ Λ Ε Δ Ε Σ
                         Του  ΔΑΚΑΝΑΛΗ   Μανόλη πρώην Αγρονόμου
   Κατά τη μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866-69, η  Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγκάστηκε να στέλνει  συνεχώς πασάδες στην Κρήτη και οι πολεμικές επιχειρήσεις απέβαιναν άκαρπες. Διαπιστώθηκε ότι οι οργανωμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις έφθειραν τον στρατό, χωρίς σημαντικά αποτελέσματα.
   Ο διορισμός του Χουσεΐν Αυνή πασά ως νέου διοικητή της Κρήτης τον Νοέμβριο του 1867  ακολουθήθηκε από αλλαγή στο επίπεδο των οθωμανικών στρατηγικών και τακτικών, που ήταν εντελώς διαφορετικές από ότι τα προηγούμενα χρόνια. Μεταξύ των άλλων  απόκλεισε στενά τα βόρεια παράλια της Κρήτης από τον τουρκικό στόλο, ώστε να σταματήσει ο ανεφοδιασμός των επαναστατών σε τρόφιμα και πολεμοφόδια από την ελεύθερη Ελλάδα. Επικήρυξε τους πρωτεργάτες με 500 Τούρκικες λίρες και τέλος ανέπτυξε το σύστημα των μεγάλων και μικρών πύργων – κουλέδες σε επίκαιρα σημεία της Κρήτης, ώστε να ελέγχεται στρατιωτικά το νησί.
    Η Κρήτη χωρίστηκε σε πέντε νομούς (οι σημερινοί τέσσερις και  πέμπτος ο νομός Σφακιών), οι διοικητές των νομών ανέλαβαν την ανέγερση των κουλέδων. Οι κουλέδες κτίστηκαν σε καίρια στρατηγικά σημεία, όπως σε ψηλούς λόφους, σταυροδρόμια, λιμάνια, περάσματα, φαράγγια και οι φρουρές τους είχαν σκοπό την κατασκοπία των επαναστατών, τον έλεγχο των μετακινουμένων χριστιανών και ειδοποιούνταν αλυσωτά με σαλπίσματα ή φωτιές σε περίπτωση κινδύνου.
    Οι Κρητικοί αντέδρασαν έντονα στην ανέγερση των κουλέδων, παρενοχλώντας τους χτίστες, χαλώντας τα χτίσματα τα βράδια ή καταστρέφοντας τα ασβεστοκάμινα, από τα οποία προμηθεύονταν οι Τούρκοι τον ασβέστη για το χτίσιμο. Ο Αυνή πασάς κατάφερε να υλοποιήσει το σχέδιο του με Βουλγάρους και Αρμένιους τεχνίτες, οι οποίοι μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1868 είχαν χτίσει πάνω από 150 κουλέδες μικρούς και μεγάλους ανάλογα με τη στρατηγικότητα του σημείου. Οι κουλέδες αυτοί σε συνδυασμό με άλλους προϋπάρχοντες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην καταστολή της επανάστασης.
    Το σύστημα με τους κουλέδες μπορεί να υπήρξε αποτελεσματικό, αλλά και οι επαναστάτες ήταν απτόητοι, μετέβαλαν τον αγώνα σε κλεφτοπόλεμο, που κράτησε ολόκληρο το 1868.
      Οι Κρητικοί επαναστάτες κατέστρεψαν κατά τις επιχειρήσεις τους πολλούς κουλέδες, που σήμερα δεν υπάρχουν. Στις θέσεις που υπήρχαν  αυτοί οι κουλέδες σήμερα υπάρχουν τοπωνύμια με την ονομασία «Κούλες» που μαρτυρούν την ύπαρξη πύργων παλαιοτέρα, όπως Κούλες Μοιρών, κούλες Ανωγείων κ.λ.π. Ωστόσο σε διάφορες περιοχές της Κρήτης υπάρχουν αρκετοί κουλέδες σε πολύ καλή κατάσταση. Αποτελούν σήμερα τεκμήρια για να θυμίζουν στις νεότερες γενιές, τα δεινά που πέρασε ο δύσμοιρος αυτός τόπος μέχρι να κατακτήσει την ελευθερία του.
     Θα αναφέρω ενδεικτικά για ενημέρωση μερικούς κουλέδες κατά νομούς.   Χανίων:  Ασκύφου, Αγίας Ρουμέλης είναι  πολύ μεγάλος και οι τοίχοι βρίσκονται σε καλή κατάσταση, Αϊ Γιάννη Σφακιών, Λουτρού βρίσκεται σε καλή κατάσταση, Σουγιάς, Βουκολιών, Ριζώμαρτα, Νέα Ρούματα, Μεσκλών, Αλικιανού, Μαλάξας, Κεραμειών κ.λπ.
   Ρεθύμνου:  Κολάρε στο Κουρταλιώτικο Φαράγγι, Μαριού, Ασώματοι, Πρασών, Ποταμών, Πατσού, Βαθειακού βρίσκεται σε καλή κατάσταση, Λοχριάς, Φόδελε, Φλαμούρας, Αστάλης (Μπαλί), Ανωγείων κ.λπ.
   Ηρακλείου:  Γρηγοριάς-Μαγαρικαρίου ή «Γραμμένης», βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση, σώζεται σχεδόν ολόκληρη η οροφή του και έχει 24 πολεμίστρες. Φιλοξένησε τους κατοίκους του Μαγαρικαρίου τον Μάιο του 1944, όταν οι Γερμανοί κατάστρεψαν το χωριό. Ζαρού, ΄Ανω Μουλίων είναι πολύ μεγάλος με πάνω από 50 πολεμίστρες και βρίσκονται σε καλή κατάσταση δυο διαμερίσματα, Ρίζας, Πανοράματος, Θόλων, Καμαρίου κ.λπ.
     Λασιθίου:  Παχιάς ΄Αμμου, Βασιλικής, Κεντριού, Μάλες, Επισκοπής κ.λπ. Στην Σητεία δεν κτίστηκαν κουλέδες, γιατί υπήρχαν πολλά ενετικά φρούρια και πύργοι, που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ανάλογα.
   Μοίρες 19-12012.
     Πηγές:  Γ.Ι. Χρηστάκης « Ιστορικά Οχυρωματικά Μνημεία της Κρήτης» (330 π.χ.-1898) Εκδόσεις Κρητικά Γράμματα 2004.
Gretambeachs.com.
Η ΚΡΗΤΙΚΗ  ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1866 .  Ε  ΙΣΤΟΡΙΚΑ  ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ  2011 σελ. 36, 130-132.
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ   Β. Ψιλικά,  1909, τόμος 3ος σελ.105.
Φωτογραφίες Μανόλης Μix.. Δαkανάλης.-
Κουλές Λουτρού

Κουλές Αγίας Ρουμέλης

                                                                  
Κουλές Καμαρίου

Κουλές Γρηγοριάς
                                                           
Κουλές Γρηγοριάς

Κουλές Λουτρού
Εσωτερικό Κουλές Γρηγοριάς
                                                          
                                                           
Κουλές Βαθιακού

Κουλές Γρηγοριάς
                                                            
Κουλές ΄Ανω Μουλίων

Κουλές ΄Ανω Μουλίων
                                                                                                          
Κουλές ΄Ανω Μουλίων
                                       
Κουλές Αγίας Ρουμέλης


Εσωτερικό Κουλέ Αγ. Ρουμέλης

Κουλές Βαθιακού

Κουλές Βαθιακού

Πέμπτη, 3 Ιανουαρίου 2013

ΒΟΥΤΙΑ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟΥ ΣΤΟ ΚΕΝΟ ΤΟ 1934



                        ΠΤΩΣΗ    ΛΕΩΦΟΡΕΙΟΥ   ΤΟ 1934 
                                            ΣΤΟ
                           ΓΩΝΙΑΝΟ   ΦΑΡΑΓΓΙ
                                Του  Δακανάλη  Μανόλη  πρώην   αγρονόμου
        Ένα τραγικό συμβάν που χαρακτηρίστηκε  με μαύρο χρώμα στη μνήμη των Ανωγειανών, ήταν η πτώση στο Γιωνιανό Φαράγγι του λεωφορείου που εκτελούσε τη γραμμή Κυλιστός – Ηράκλειο. Στη θέση Κυλιστός (6 χιλιόμετρα από τα Ανώγεια) στη συμβολή των δρόμων Ανώγεια- Καμαριώτης ήταν τότε το τέρμα του δρόμου, γιατί ο δρόμος προπολεμικά δεν έφτανε στα Ανώγεια,  πήγε το 1949.
      Οι Ανωγειανοί έφταναν  ή έφευγαν από τον Κυλιστό με τα πόδια, με τα ζώα ή με τη βοήθεια αγωγιατών, που την εποχή εκείνη ήταν ένα επικερδές επάγγελμα. Στον Κυλιστό υπήρχε ένα πέτρινο χωματοσκεπές Χάνι, που υποδέχονταν τους επιβάτες μέχρι να αναχωρήσουν με το λεωφορείο για το Ηράκλειο.  
      Στις 13 Αυγούστου του 1934 μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα ξεκίνησε το λεωφορείο γεμάτο επιβάτες για το Ηράκλειο. Στα μέσα του Γωνιανού Φαραγγιού στη θέση «Σπηλιάρα»  ο χάροντας καραδοκούσε να πάρει μαζί του τέσσερις επιβάτες. Κατά μια πληροφορία που μου έχει αναφερθεί από παλιούς Ανωγειανούς το λεωφορείο πήγε αριστερά του δρόμου και οι αριστεροί τροχοί  του μπήκαν στη βάγκα. Ο οδηγός Κώστας Σταυρακάκης ή Κωστάκης έκανε πολλές προσπάθειες, να βγάλει το αυτοκίνητο πατώντας το γκάζι, αλλά δεν τα κατάφερε. Ο Σταυρακάκης Λευτέρης από τα Ανώγεια κάθονταν στο πρώτο κάθισμα, φοβήθηκε ότι θα συμβεί κάτι κακό, άνοιξε την πόρτα και βγήκε έξω κρατώντας στα χέρια του ένα καλάθι γεμάτο αυγά. Ο οδηγός στη συνέχεια σε μια ύσταστη ποσπάθεια πάτησε πολύ γκάζι για να βγάλει το αυτοκίνητο, το οποίο βγήκε απότομα, βρέθηκε στη δεξιά μεριά του δρόμου και στη συνέχεια  καρφώθηκε κάτω στον απότομο γκρεμό βάθους εκατό και πλέον μέτρων.
     Το αυτοκίνητο έφτασε μέχρι το ποτάμι  με αποτέλεσμα να σκοτωθούν οι Ανωγειανοί  Σταυρακάκης Μανώλης ή Μερτζανοζαχαράκης, Κεφαλογιάννης Γιάννης ή Τσουρογιαννάκης, Σαλούστρος Γιώργης ή Κεχρής και  από τον Καμαριώτη ο Λιόντας, ενώ το επτά μηνών παιδί του  βρέθηκε σε ένα  χαράκι (βράχο) ζωντανό. Είχε τάξει  το παιδί, να πάει να το βαφτίσει στην Παναγία  (Παναγία της Τήνου).  Ο οδηγός του λεωφορείου κτύπησε στο πόδι και στο χέρι, ενώ ο Ανωγειανός Μανούσος Νέαρχος ή Γιανεράκης έσπασε το χέρι του, οι λοιποί έπαθαν μικροτραυματισμούς. Αν κρίνουμε από την αγριότητα της χαράδρας που έπεσε το λεωφορείο, τα θύματα ήταν περιορισμένα. Χαρακτηρίζεται δε  από το σοβαρότερα τροχαία ατυχήματα της Κρήτης για την εποχή εκείνη.
      Το κακό μαντάτο έφτασε στα Ανώγεια και αρκετοί Ανωγειανοί πήγαν στον Κυλιστό και περίμεναν να μάθουν νέα για τους ανθρώπους τους.  Η Κρυστάλλη η σύζυγος του Μερτζανοζαχαράκη έμαθε το κακό μαντάτο για το σύζυγο της και αγωνιούσε για το  μέλλον της οικογένειάς της και ένα αγωγιάτης της είπε: « Είντα στενοχωράσαι μπρε.  Το κοπέλι μαντρατζάκι, ο Ζαχάρης αγωγιάτης στο τέρμα. Σπάγος (σπάγκος) η δουλειά !»  Τα λόγια αυτά έμειναν παροιμία και τα έλεγαν οι Ανωγειανοί, όταν ήθελαν να δηλώσουν τη σιγουριά  για τη δουλειά τους.
      Ο Μερτζανοζαχαράκης πιάστηκε αιχμάλωτος το 1922 στη Μικρά Ασία και κλείστηκε με πολλούς άλλους στο Κάστρο Αφιόν Καραχισάρ. Δραπέτευσε μαζί με μια ομάδα και μετά από 92 μέρες κακουχιών, πείνας και μεγάλων κινδύνων, έφθασε μόνος του στο Γαλλικό Προξενείο στην Κωνσταντινούπολη. Δεν πίστευαν στα μάτια των οι Γάλλοι, τον τάισαν τον έντυσαν και μόλις έφτιαξε λίγο τον έστειλαν στην Αθήνα.
     Παραθέτουμε το ποίημα της Ανωγειανής λαϊκής ριμαδόρου Ευαγγελίας Εμμ. Σαλούστρου ή Φραγκιαδοβαγγελιάς σχετικά με την πτώση του λεωφορείου.

  Ακούσετέ με να σας πω τι έγινε στ΄Ανώγεια,
τέθοιο βαρύ δυστύχημα δεν έγινε ακόμα.
Ανωγειανοί εφύγανε δια να παν στη Χώρα,
στ΄αμάξι  μέσα μπήκανε το δρόμο,
άραγες εσκεφτήκανε, πως χάνουνε τον κόσμο?
Όταν επλησιάζανε΄στην έρημη Σπηλιάρα,
Ο χάροντας εφάνηκε, τους έπιασε τρομάρα.
Όσον επλησιάζανε , ο χάροντας σιμώνει,
Τ΄ αμάξι τους εγκρέμισε, ευθύς τους θανατώνει.
Τ΄  αμάξι  εγκρεμίστηκε άθελα του σοφέρη
 Κι αυτός ετραματίστηκε στο πόδι και στο χέρι.
Τέσσερις σκοτωθήκανε, ο κόσμος αποθαίνει,
Το τέλος που εκάμανε, όλος ο κόσμος κλαίει.
Κορμιά κομμάθια έγιναν και πιάσανε  τα πλάγια
και τα τσουβάλια  γέμιζαν σάρκες, οστά κεφάλια.
Αυτά τα έρημα βάσανα τους ήσανιε γραμμένα,
Βαστούσαν εκατό αυγά δεν έσπασε κανένα.
Μέσα στ΄ αμάξι ήτανε εφτά μηνών παιδάκι,
Αζωντανό ευρέθηκε μέσα σ΄ ένα χαράκι.
Του Λιόντα ήταν το παιδί και το  χε μελετήσει
στην Παναγία επήγαινε να  πα΄ να το βαφτίσει.
Κι  αυτός δεν αξιώθηκε, σκοτώθη στη Σπηλιάρα
 Και το παιδί αβάφτιστο επόμεινε στη μάνα.
΄Πο  ΄κει θα καταλάβετε, πως ήτανε γραφτό του
Σ΄ αυτό το έρημο βουνό να γίνει ο θάνατός του.
Απής τους τσουβαλιάσανε και βγάλα  ντζι στο δρόμο
σ΄ άλλο αμάξι μπήκανε, με φόβο και με τρόμο.
Οπίσω τους γυρίσανε με μάθια δρακρυσμένα
άντρες, γυναίκες και παιδιά στο Τέρμα περιμέναν.
Ο Λιόντας ξενοχωριανός από τον Καμαριώτη
και άλλοι τρεις Ανωγειανοί που χάσανε τη νιότη.
΄Ηταν ο Γιώργης  του Κεχρή και ο Τσουρογιαννάκης
κι ο τρίτος ονομάζονταν Μετρτζανοζαχαράκης.
Από εκεί τσι πήρανε στα τρία τα φορεία,
στ΄ Ανώγεια μέσα ήτανε πολύ στενοχωρία.
Στην εκκλησιά τους βάλανε, μέσα στον ΄Αι – Γιάννη
και το κοινό του έκαμε το νεκρικό στεφάνι.
Στην εκκλησιά τους βάλανε για να τους μονοψάλλουν
σαν αδελφούς τσι τρεις μαζί στον τάφο να τους βάλουν.
Τρεις λόγους των εβγάλανε που ήσαν δοξασμένοι,
γιατί κι  οι τρεις στον πόλεμο ήταν αγωνισμένοι.
Και από κει τους πήρανε να πάνε να τους θάψουν
και στην Αγία Παρασκευή να παν να τους ΄ποκλάψουν.
Να κλαίτε όλ΄ οι χωριανοί και συγγενείς και φίλοι
γιατί τους μονοθάψανε με μαραμένα χείλη.
Να κλαίτε όλ΄ οι χωριανοί, όσοι κι αν τους θυμάστε
Ωστόσο να είστ΄ αζωντανοί πρέπει να το διγάστε.

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ:  μαντρατζάκι = παιδί που μεταφέρει το φαγητό και τα εφόδια στο μητάτο. Σπάγος= σπάγκος η δουλειά, τα πράγματα πάνε καλά. Χώρα= Ηράκλειο. Παναγιά= Παναγία της Τήνου. Απής= όταν, αφού.
ΠΗΓΕΣ:  ΑΝΩΓΕΙΑ  Η Ιστορία μέσα από τα τραγούδια τους. Γιώργης Σμπώκος 1992 σελ.305-307.
ΜΕΡΤΖΑΝΟΖΑΧΑΡΑΚΗΣ . Γ.Καλογεράκης 2004, σελ.36.
Η φωτογραφία του λεωφορείου προέρχεται από την ιστοσελίδα της Ιωάννας Μπισκιτζή Λέκτορας της Κλασικής φιλολογίας.-

Μερτζανοζαχαράκης